Em hãy phân tích bài “Mộ” (Ngục trung nhật kí) của Hồ Chí Minh


Em hãy bài “Mộ” (Ngục trung nhật kí) của Hồ Chí Minh

Gợi ý

Hồ Chí Minh bị bắt ngày 19-8-1942 tại phố Túc Vinh thuộc trấn Thiên Bảo, tỉnh Quáng Tây (Trung Quốc). Sau đó, chính quyền Tưởng Giới Thạch giải Người ngược trở lại phía biên giới để giam giữ tại nhà ngục huyện Tĩnh Tây; đúng ngày quốc khánh Trung Hoa cũ (10-10), Hồ Chí Minh bị giải "giãi vãng Thiên Bảo ngục". Trên đoạn đường trên dưới 100km từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo, Người phải đi bộ trong hai ngày. Tuy vậy, Hồ Chí Minh vẫn tức cảnh sinh tình, sáng tác bài thơ: ‘Tấu lộ" (), bài "Sơ đáo Thiên Bào ngục" (Mới đến nhà lao Thiên Bảo). Trong các bài thơ sáng tác trên chặng đường này, bài "Mộ" được xem là áng thơ tuyệt bút.

Mộ

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên không;

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.

Chiều tối

Chim mỏi về rừng tìm chốn nghỉ

t Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không;

Cô em xóm núi xay ngô tối,

Xay hết lò than đã rực hồng.

Qua vài nét chấm phá, hai câu đầu của bài thơ đã để lại một bức tiểu họa về cảnh thiên nhiên vùng sơn cước ở thời điểm "chiểu tối". Những buổi chiều như vậy đâu có thiếu trong vãn chương cổ kim; nhưng nếu cảnh ấy qua cái nhìn của một tiêu diêu, một Khuất Nguyên u uất chắc chắn sẽ đầy ảm đạm, thê lương. Còn ở đây, nếu không rõ xuất xứ, nhiều người sẽ lầm tưởng "Mộ" là bài thơ của thời Thịnh Đường. Có người nhận xét cảnh thiên nhiên chiều tối trong bài "Mộ" có cái gì ấm áp, thậm chí có cả niềm vui nữa ở hình ảnh "chim bay về tổ" vì nó sẽ được nghỉ ngơi trong tổ ấm của một vòm cây nào đó. "Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ" khác với "Chim bay về tổ". Nhìn lên trời, Hồ Chí Minh nhận ra vẻ mệt mỏi, uể oải của cánh chim. Cái nhìn ấy thể hiện tình cảm nhân ái bao la của Người đối với cảnh vật. Cánh chim trong thơ Bác gợi nhớ cánh chim qua ánh mắt nàng Kiều trong thơ của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du:

Xem thêm:  Qua hai nhân vật Mị và A Phủ, hãy phân tích giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài

"Chim hôm thoi thót về rừng".

Cánh chim trong thơ Vương Bột, Lý Bạch, Nguyễn Du… thường bay về chốn vô tận, vồ cùng, vồ định, gợi cảm giác xa xăm, phiêu bạt, chia lìa. Ngược lại, cánh chim trong thơ Hồ Chí Minh là cánh chim đang tìm về với sự sống thường ngày. Nhờ vậy nó có hồn và nhuốm đầy tâm trạng hơn.

Cùng với "Quyện điểu quy lâm" là "cô vân mạn mạn". Bài thơ dịch khá uyển chuyển, nhưng đã làm mất đi vẻ lẻ loi, trôi nổi lửng lơ của đám mây. Người dịch đã bỏ sót chữ "cô" và chưa thể hiện được hết nghĩa của hai từ láy "mạn mạn". Câu thơ dịch: "Chòm mây trôi nhẹ giữa từng không"

Dễ khiến người đọc nghĩ đến cái nhìn của một du khách. Phải chăng, vì quá tin vào bản dịch mà ai đó nói cảnh thiên nhiên trong "chiều tối" là một cảnh vui. Hình ảnh "Cánh chim mỏi vê rừng tìm cây ngủ" – tìm một chỗ ngủ tạm qua đêm, và chòm mây lẻ loi, trôi lửng lơ gợi một khung cảnh thiên nhiên hoang vắng nhưng không ảm đạm, đượm buồn nhưng không thê lương, rống lớn mênh mông nhưng đâu có "xanh trong thi vị"… Cảnh ấy, tương đồng với tâm trạng của người bị giải, vẻ đẹp của bài thơ là ở chỗ: Tác giả không để lộ cái mệt mỏi, cô đơn của chính mình. Với Hồ Chí Minh mọi nỗi buồn, niềm vui dường như đều gắn liền với dân tộc, nhân dân mà ít khi phụ thuộc vào cảnh ngộ riêng của Người.

Thơ tứ tuyệt thường bất ngờ ở câu chuyển, bất ngờ mà vẫn phải tự nhiên, hợp lí, liền mạch. Nổi bật trên không gian chiều tối, sâu lắng, tĩnh lặng là hình ảnh :

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.

Xem thêm:  Cảm nhận của anh (chị) về bài thơ “Tràng giang” của Huy Cận

"Sơn thôn thiếu nữ dịch là "Cô em xóm núi" đứng trên bình diện của từ thì không có gì sai. Nhưng câu thơ dịch đã không thể hiện được cái nhìn trân trọng của nhân vật trữ tình đối với con người; giọng điệu trang trọng của câu thơ nguyên tác không hiện diện trong lời thơ dịch (mà nhiều khi giọng điệu còn quan trọng hơn cả cái được miêu tả). Người phụ nữ đã nhiều lần có mặt trong thơ chữ Hán, nhưng phần lớn họ đều không thuộc giới thượng lưu hoặc chí ít cũng gần gũi với giới thượng lưu. Không rõ trước Hồ Chí Minh đã có một "sơn thôn thiếu nữ’ thực sự là người bước vào thế giới của nàng thơ hay chưa? Chỉ biết rằng việc đặt hình ảnh "sơn thôn thiếu nữ’ ở vị trí trung tâm của bức tranh phong cảnh chiều tối đã làm cho bức tranh thiên nhiên trở thành bức tranh thuộc về của con người. Sự chuyển đổi ấy thể hiện một khuynh hướng vận động của hình tượng thơ và nhân sinh của Bác. Trong bất cứ hoàn cảnh nào, Hồ Chí Minh cũng gắn bó với con người nơi trần thế – đặc biệt là nhân dân lao động.

Về mặt nghệ thuật, ở hai câu thơ kết, người đọc thấy nhà thơ dường như không tả, ngòi bút của Người chỉ ghi nhận một cách khách quan "những điều trông thấy" trong cảnh chiều tối. Điệp ngữ liên hoàn "ma bao túc" nối liền dòng thơ thứ ba với dòng thơ kết đã góp phần diễn tả được cái vòng quay liên tục, đều dặn của động tác xay ngô. Điều đáng tiếc là bài thơ dịch đã không thể hiện được điều ấy. Để cảm thụ giá trị tiết điệu của câu thơ, không thể không tiếp xúc với phần phiên âm chữ Hán.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.

Vòng quay của chiếc cối chấm dứt, công việc kết thúc (bao túc ma hoàn) thì lò than cũng vừa đỏ (lô dĩ hồng), ánh lửa đỏ ấm nồng xuất hiện thật bất ngờ, tỏa sáng vào đêm tối. Tài hoa của Hồ Chí Minh là ở chỗ thiên nhiên, tả cánh chiều tối mà Người không phải dùng đến một tính từ chỉ nào. Người dùng ánh lửa đỏ để thể hiện đã tối (trời có tối, lò mới rực hồng). Hơn nữa, người đọc còn được bước đi của từ chiều đến tối. Cô gái xay ngô từ khi trời còn ánh sáng; xay xong thì trời đã tối. Phải chăng Hồ Chí Minh đà có một phát hiện mới trong bút pháp tả . Rõ ràng, ngay cả khi tả cảnh chiều tối, thơ Hồ Chí Minh vẫn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Người đọc cảm thấy không hài lòng khi dịch giả thêm vào câu chuyển một từ "tối". Nhìn bề ngoài việc thêm vào như vậy có vẻ như vô thưởng, vô phạt; nhưng nghĩ sâu xa thì chính chữ ấy đã phá vỡ một quy luật vận động lớn trong thơ Hồ Chí Minh và không bộc lộ hết tài năng của Người. Chữ "hồng" rất xứng đáng là "ông thánh thứ hai mươi tám" của bài thơ. Trong "Ngục trung nhật kí" có bao nhiêu chữ "hồng" như vậy? Chữ "hồng" là nơi hội tụ, kết tinh ánh sáng của toàn bài, là hình ảnh của sự sống thường nhật và niềm vui lao động. Buổi chiều tối rực ánh hồng ở bài "Mộ" là buổi chiều tối không dễ gì lặp lại lần thứ hai trong thơ, ánh hồng ấy không chỉ tỏa ra từ chiếc bếp lửa bình dị của một vùng sơn cước mà chủ yếu còn được tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, tinh thần lạc quan của Hồ Chí Minh. Niềm vui chung của chúng ta khi đọc "Mộ" nói riêng và thơ Bác nói chung là niềm vui của người được tiếp nhận ánh sáng lấp lánh của chất thép kì diệu thể hiện trong từng câu, từng chữ của bài thơ.

Xem thêm:  Thanh niên và số phận

Vanmau.edu.vn

Bài viết liên quan